Majowie | Podróżnicze Kadry

Luty 2018

Majowie - cywilizacja i jej żywe dziedzictwo

Majowie – cywilizacja, która nie zniknęła

Na długo przed powstaniem imperium Azteków, na terenach dzisiejszego południowego Meksyku, Gwatemali, Belize oraz części Hondurasu i Salwadoru rozwijała się jedna z najbardziej fascynujących cywilizacji Ameryki – cywilizacja Majów.

Jej początki sięgają drugiego tysiąclecia przed naszą erą, a największy rozkwit przypadł na lata 250–900 n.e. Majowie budowali monumentalne miasta z piramidami, świątyniami i pałacami, tworzyli skomplikowane systemy nawadniania i prowadzili handel na wielkie odległości.

Nie stworzyli jednak jednego imperium. Ich świat składał się z niezależnych miast-państw, takich jak Tikal, Palenque, Copán czy Calakmul, których władcy zawierali sojusze, prowadzili wojny i rywalizowali o wpływy.

Największe osiągnięcia Majów nie ograniczały się do architektury. Rozwinęli zaawansowaną matematykę, posługiwali się pojęciem zera, prowadzili precyzyjne obserwacje astronomiczne i opracowali kilka wzajemnie powiązanych systemów kalendarzowych. Stworzyli także najbardziej rozwinięte pismo w przedkolumbijskiej Ameryce, którym zapisywali historię dynastii, wydarzenia polityczne i wierzenia religijne.

Około IX wieku wiele wielkich miast na południowych nizinach zaczęło podupadać. Przyczyny były złożone: długotrwałe susze, wojny, wyczerpywanie zasobów i kryzysy polityczne. Nie oznaczało to jednak końca cywilizacji. Na północnym Jukatanie nadal rozwijały się potężne ośrodki, między innymi Uxmal i Chichén Itzá.

Kiedy w XVI wieku przybyli Hiszpanie, Majowie wciąż zamieszkiwali liczne miasta i królestwa. Podbój przyniósł zniszczenie wielu świątyń, ksiąg i dawnych instytucji, ale nie unicestwił ich kultury.

Majowie nie są narodem, który zniknął. Dziś miliony ich potomków mieszkają w Meksyku i Ameryce Środkowej. Posługują się językami majańskimi, zachowują własne tradycje i obyczaje, a ich dziedzictwo pozostaje żywą częścią współczesnego Jukatanu.

Uxmal – miasto Majów ukryte w dżungli

Na półwyspie Jukatan, niedaleko Méridy, znajdują się ruiny Uxmal – jednego z najwspanialszych miast cywilizacji Majów. Jego największy rozkwit przypadł na okres od VIII do X wieku, kiedy było ważnym ośrodkiem politycznym, religijnym i handlowym.

Nad zielonym morzem tropikalnej roślinności wznosi się Piramida Czarownika, wysoka na około 35 metrów. W odróżnieniu od większości piramid Majów ma niezwykłą, owalną podstawę. Według miejscowej legendy zbudował ją w ciągu jednej nocy karzeł obdarzony magicznymi mocami. W rzeczywistości powstawała przez kilka stuleci, a kolejne świątynie wznoszono na wcześniejszych konstrukcjach.

Równie imponujący jest Pałac Gubernatora, stojący na ogromnej kamiennej platformie. Jego fasadę zdobią misternie rzeźbione wzory geometryczne i wizerunki boga deszczu Chaaca. Architektura Uxmal świadczy nie tylko o umiejętnościach budowniczych Majów, lecz także o ich znakomitej znajomości astronomii. Układ budowli wiązał się z obserwacjami Słońca i Wenus.

Kiedy w XVI wieku na Jukatan przybyli Hiszpanie, dawna świetność Uxmal należała już do przeszłości. Dziś ruiny, otoczone bujną roślinnością, przypominają o cywilizacji, która stworzyła niezwykle precyzyjny kalendarz, własne pismo i imponujące miasta — na długo przed przybyciem Europejczyków.

Mérida – czasy zielonego złota

Na przełomie XIX i XX wieku Mérida przeżywała okres niezwykłego bogactwa. Jego źródłem był henequén, miejscowa odmiana agawy, z której włókien produkowano liny, sznury i worki. Zanim rozpowszechniły się tworzywa sztuczne, zapotrzebowanie na te wyroby było ogromne. Henequén nazywano zielonym złotem Jukatanu.

Właściciele wielkich plantacji dorabiali się fortun, a Mérida stała się miastem imponujących rezydencji. Powstała wówczas elegancka aleja Paseo de Montejo, wzorowana na paryskich Polach Elizejskich. Wzdłuż szerokiego bulwaru, obsadzonego drzewami, stanęły pałacyki w stylu francuskim i włoskim, z marmurowymi schodami, balkonami i bogato dekorowanymi fasadami.

Jednym z najokazalszych jest Palacio Cantón, wybudowany na początku XX wieku dla generała Francisca Cantóna. Dziś mieści się w nim muzeum antropologiczne.

Bogactwo plantatorów miało jednak swoją ciemną stronę. Na plantacjach henequénu pracowali przede wszystkim Majowie, często w warunkach przymusowej zależności i zadłużenia, które praktycznie uniemożliwiały opuszczenie hacjendy.

Wraz z rozwojem włókien syntetycznych znaczenie henequénu zaczęło maleć. Pozostały jednak piękne wille, przypominające czasy, gdy Jukatan dostarczał sznury i liny niemal całemu światu.

Pok-ta-pok – piłka, ogień i bogowie

Przed katedrą San Ildefonso w Méridzie wieczorami odtwarzana jest jedna z najstarszych tradycji sportowych Ameryki – rytualna gra w piłkę, znana Majom jako Pok-ta-pok.

W starożytności nie była to zwykła rozrywka. Gra miała znaczenie religijne i symbolizowała walkę przeciwstawnych sił, między innymi światła i ciemności. Na specjalnych kamiennych boiskach zawodnicy odbijali ciężką, kauczukową piłkę przede wszystkim biodrami, starając się skierować ją przez wysoko umieszczoną kamienną obręcz.

W Méridzie widowisko rozpoczyna się od ceremonii nawiązującej do dawnych obrzędów. Zawodnicy występują w strojach inspirowanych ubiorami Majów, przy dźwiękach bębnów i muszli. Później rozpoczyna się gra, wymagająca niezwykłej zręczności i wytrzymałości.

Jeszcze bardziej widowiskowa jest druga część pokazu, podczas której pojawia się płonąca piłka. To nawiązanie do odrębnej tradycji ludu Purépecha, zamieszkującego zachodni Meksyk. Rozżarzoną piłkę zawodnicy przemieszczają po placu, tworząc w ciemności spektakularne smugi ognia.

Całe przedstawienie rozgrywa się na ulicy przed XVI-wieczną katedrą, w otoczeniu mieszkańców Méridy i turystów. W jednym miejscu spotykają się dwie epoki i dwie religie – świat dawnych wierzeń Mezoameryki i kolonialnego Meksyku.

Mérida – miasto mieszkańców

W odróżnieniu od turystycznych kurortów Cancún i Playa del Carmen, Mérida zachowała atmosferę zwyczajnego meksykańskiego miasta. Za kolorowymi fasadami kolonialnych domów toczy się codzienne życie, a wieczorami mieszkańcy wychodzą na place i skwery, które zamieniają się w wielkie salony pod gołym niebem.

Szczególnie charakterystyczne są białe, kamienne fotele ustawione parami, naprzeciwko siebie. Nazywane sillas confidentes, czyli fotelami zwierzeń, zachęcają do rozmowy. Obok siedzą rodziny, spacerują dzieci, grają uliczni muzycy. Nie potrzeba szczególnej okazji, aby spędzić wspólnie wieczór.

W Méridzie wciąż żywe są także tradycje Majów, których potomkowie stanowią ważną część społeczeństwa Jukatanu. Dawna kultura nie ogranicza się tutaj do ruin i muzeów — pozostaje obecna w języku, kuchni, rzemiośle i miejscowych obyczajach.

Mérida nie próbuje być drugim Cancún. I właśnie na tym polega jej urok.

Choć Mérida leży około 35 kilometrów od wybrzeża, regularne autobusy łączą ją z nadmorskim Progreso, gdzie zamiast karaibskich kurortów czekają plaże, restauracyjki i spokojniejsza atmosfera Zatoki Meksykańskiej